Wanneer je met Elies spreekt, merk je meteen: Merwede is geen optelsom van gebouwen, maar een langdurig samenwerkingsproject waarin vertrouwen en gezamenlijke waarden minstens zo belangrijk zijn als stenen en vierkante meters. Ze was al vroeg betrokken bij het eigenarencollectief, het opstellen van afspraken, het bestemmingsplan en de uitwerking van de gebiedsvisie. Hoe was dat voor haar?

“Het project loopt echt als een rode draad door mijn werkjaren heen,” zegt ze. “Merwede is zo’n plek waar je vrijwel elke discipline raakt — stedenbouw, ecologie, techniek, gedrag. Dat maakt het uitdagend, maar ook ontzettend leuk.”

Elies, jullie ontwikkelen vanuit Boelens de Gruyter Bloom Park en Bloom Zuid. Wat is er zo bijzonder aan deze ontwikkeling?

De blokken Bloom Park en Bloom Zuid grenzen aan het Merwedepark, de ‘groene rand’ van de wijk, als het ware, en daarbij aan het Merwedekanaal. Dat is geen detail, benadrukt Elies — het bepaalt alles.

“Omdat onze bouwblokken direct aan het water en het Merwedepark grenzen, voelden we meteen dat hier een bijzondere kans lag. Juist in een hoogstedelijke omgeving konden we toekomstige bewoners een uitgesproken groene woonervaring bieden, door het landschap letterlijk onderdeel te maken van hun dagelijkse uitzicht. De binnentuinen zijn volledig in de volle grond aangelegd, en dat maakte het mogelijk om onze ecologische en klimaatadaptieve ambities écht waar te maken. Zo kun je bomen van formaat planten, werken met meerdere vegetatielagen en een omgeving creëren die niet alleen uitnodigt tot ontmoeting en verblijf, maar ook ruimte biedt aan dieren. Het resultaat is een ontwerp dat zowel rijker als robuuster is”, vertelt Elies.

De tuinen zijn ontworpen als kleine ecosystemen, met waterberging via wadi’s die bij regen overstorten en langzaam weer leeglopen. “Behalve de regulerende functie, zijn wadi’s ook gewoon hele aantrekkelijke speelplekken voor kinderen en brengen ze de buurt op meerdere manieren tot leven,” zegt Elies. “Het voelt heel logisch, maar dit soort natuurlijke systemen vragen veel denkwerk en afstemming. En het is ontzettend mooi dat bewoners straks zien dat natuur in de stad niet alleen mogelijk is, maar ook functioneel. We hebben zelfs egelpoortjes in onze hekwerken gemaakt, zodat egels makkelijk tussen tuinen en de publieke ruimte kunnen wandelen.”

Merwede is een wijk die mobiliteit radicaal anders benadert. Zo wordt de gehele openbare ruimte autovrij. Dat betekent dat de fiets de hoofdrol krijgt — en daarmee ook de fietsenstalling. Wat betekende dat voor jullie als ontwikkelaar?

“Als eigenarencollectief verlegt dat de druk: we moeten opeens geheel anders naar de begane grond van onze gebouwen kijken,” zegt Elies. “Bijna de helft bestaat uit fietsstallingsruimtes en entrees. Dan kun je twee dingen doen: het pragmatisch oplossen, of het zien als een kans om te sturen op gedrag en buurtgevoel.”

Het werd dat tweede. Samen met een omgevingspsycholoog en Merwede LAB onderzocht het team wat een ruimte uitnodigend maakt: zichtlijnen, transparantie, plekken waar je even kunt blijven staan, zones voor spontane ontmoeting.

“Veel inzichten klinken als open deuren, maar het feit dat je ze doorgrondt en doorvertaalt naar ontwerp maakt ze krachtig. Wij zien de fietsenstalling nu als de plek waar bewoners hun dag beginnen en eindigen en buren ontmoeten. Als die ruimte klopt, heeft dat effect op het hele woongebouw en het scheppen van een gemeenschap.

Niet alle innovaties in Bloom Park en Bloom Zuid zitten in high-tech oplossingen. Een deel zit juist in slimme, toepasbare keuzes. Welke keuzes maakten Elies en collega’s om een duurzamer gebouw neer te zetten?

“Bij circulariteit zie je vaak de meest kostbare voorbeelden in de spotlights staan,” zegt Elies. “Maar wij hebben geprobeerd pragmatisch te blijven. Optimalisaties in paalfundering, CO₂-reductie in beton, kijken naar bestaande elementen: allemaal relatief kleine ingrepen, maar samen hebben ze flink effect.”

Het meest aansprekende voorbeeld is wellicht de patchwork-gevel van restpartijen baksteen. “Onze bouwer Janssen de Jong en ANA Architecten zijn echt langs verschillende leveranciers gegaan om te kijken wat er lag: partijen die normaal afgeschreven zouden worden. De architect heeft daar een patroon van gemaakt. Het is circulair, esthetisch net zo mooi en heeft een verhaal.

Als Elies vertelt wat bewoners straks gaan merken, verandert haar energie. Ze spreekt even niet als ontwikkelaar, maar als iemand die zélf graag in Merwede zou willen wonen.

“Ik denk dat mensen pas echt gaan voelen hoe anders het is als ze door de wijk lopen. Geen auto’s die voorbijrijden, geen rijen geparkeerde blikken — dat geeft een bijna ongekend gevoel van rust in een stedelijke omgeving. Kinderen kunnen spelen, je steekt de straat over zonder continu alert te zijn, en als fietser of voetganger voel je je vanzelf thuis.”

En dan zijn er nog de praktische voordelen: op 10 minuten fietsen van Utrecht centrum, de dagelijkse voorzieningen dichtbij en energiezuinige woningen die slim omgaan met stroom en warmte.

“Maar wat misschien het meest verrassend wordt, is de sociale component. Die ontmoetingen in de fietsenstallingen, die binnentuinen waar je elkaar tegenkomt, het feit dat je elkaar al leert kennen vóórdat je er woont… dat maakt dat alles aanwezig is om een goede start te bieden aan het scheppen van een leefbare, diverse en inclusieve wijk waar mensen omkijken naar elkaar.”

Zoals dat gaat met nieuwbouwwijken, zal die 10-minutenstad pas op volle kracht gaat werken zodra de hele wijk draait. “De mix van voorzieningen is altijd het hart van de visie geweest. Dat is zo’n element dat pas echt tot zijn recht komt als het geheel functioneert.”

Al doende leert men, maar doen wat nog nooit eerder is gedaan, dat is spannend. Door als eigenarencollectief een innovatielab op te zetten, worden lessen over duurzamer, socialer en groener ontwikkelen en bouwen, breed gedeeld. Welke lessen trokken Boelens de Gruyter en G&S& uit Merwede?

Met zo’n groot eigenarencollectief samenwerken is nieuw en spannend, maar leverde de grootste les op. Samen aanpakken wat móét, alleen doen wat kán: dat levert echt een betere wijk op. Getuige de projecten parkeren, WKO, netcongestie en biodiversiteit, die allen op gebiedsniveau werden aangevlogen.

Ook vond er een verschuiving plaats in hoe het team naar bepaalde ruimtetypologieën kijkt: “Neem fietsenstallingen: vroeger een restfunctie, nu een kans om kwaliteit toe te voegen. Dat is echt een mind shift die we meenemen. En dat geldt ook voor omgaan met water, biodiversiteit en circulariteit: het denken is rijker geworden.”

Zeker de onderzoeksfase speelt hierin een grote rol. “Het Merwede LAB geeft je de tijd om te ontdekken en fouten te mogen maken. Dat zie je zelden in gebiedsontwikkeling, want projecten staan onder druk, zowel in tijd als in budget. Hier hebben we juist vanuit nieuwsgierigheid gewerkt. Dat gun ik eigenlijk elke wijk.”

Als inmiddels afgezwaaid ontwikkelaar van Merwede, geeft Elies haar kennis graag door. Voor gemeenten is haar advies helder.

“Formuleer samen: wat is het minimale niveau dat je als stad acceptabel vindt? En welke waarden staan daarboven die je gezamenlijk nastreeft? Maar laat ook ruimte voor leren. In de beginfase weet niemand precies wat werkt. Als je het dan te strak dichttimmert, dooft dat het innovatief vermogen.”

“Praat met je buurman. Ga niet in je eigen silo zitten. Innovaties werken het beste op gebiedsniveau, niet op kavelniveau. En er is al zó veel kennis beschikbaar — van Merwede, van andere projecten. Je hoeft echt niet elke keer opnieuw het wiel uit te vinden.”

Als je Elies vraagt wat ze hoopt dat bewoners over tien jaar zeggen, hoeft ze niet lang na te denken.

“Dat ze met plezier wonen en dat het een diverse wijk is waar mensen elkaar ontmoeten en omkijken naar elkaar. Dat de wijk doet wat we nu beloven: groen, levendig, energiezuinig, met mooie fiets- en looproutes en voorzieningen om de hoek. En ik zou het heel mooi vinden als we kunnen meten en aantonen dat de dieren waarvoor we nu nest- en voedselplekken maken er ook echt leven. En tenslotte dat we als wijk ook met echt minder stroom in balans kunnen zijn.”

Elies is in december een nieuwe uitdaging buiten Boelens de Gruyter aangegaan. We bedanken haar voor haar jarenlange inzet om van Merwede de meest doordachte wijk van Nederland te maken door altijd te kijken naar wat wél kan, met tomeloos enthousiasme en doortastendheid.